Wat houdt formatief evalueren in?

Formatief evalueren is een proces waarin docenten samen met studenten werken aan inzicht in leerdoelen en voortgang. Het doel is om onderwijsbeslissingen te nemen die aansluiten bij wat de student nodig heeft. Hierbij is het leerproces leidend, niet de eindmeting.

Geen toetsmoment, maar een leerproces

Bij formatief evalueren gaat het niet om het afnemen van toetsen op vaste momenten. In plaats daarvan verzamelt de docent tijdens het leerproces informatie over de voortgang van studenten. Deze informatie wordt gebruikt om instructie aan te passen en studenten verder te begeleiden. Het draait om het creëren van leerkansen in plaats van het vellen van oordelen.

Het doel van formatief evalueren

De kern bestaat uit drie vragen:

• Waar werkt de student naartoe?
• Waar staat de student nu?
• Wat is nodig om een stap verder te komen?

Door deze vragen stelselmatig te stellen en te beantwoorden, krijgen zowel docent als student zicht op het leerproces en kunnen zij dit bijsturen. De samenwerking tussen docent en student staat hierbij centraal.

Praktische toepassingen in de les

Helderheid over leerdoelen en succescriteria

Het is belangrijk dat studenten begrijpen wat van hen wordt verwacht. Concrete voorbeelden en duidelijke criteria helpen hierbij. Zo kunnen studenten zelf inschatten of ze op de goede weg zijn.

Voorbeeld: Bij een presentatieopdracht stellen studenten zelf beoordelingscriteria op, bespreken die in groepjes en gebruiken ze om presentaties van klasgenoten te evalueren. Hierdoor wordt het leerdoel concreet en gedeeld eigendom.

Informatie verzamelen tijdens het leren

Om de voortgang te volgen, zijn werkvormen nodig die laten zien wat studenten wel en nog niet begrijpen. Denk aan korte opdrachten, vragenrondes met wisbordjes of het gebruik van exit-cards.

Voorbeeld: Een natuurkundedocent vraagt aan het einde van de les wat studenten weten over verschillende soorten vlammen. De antwoorden worden gebruikt om de volgende les vorm te geven.

Feedback gericht op het vervolg

Goede terugkoppeling helpt studenten verder. Dat kan door zelf feedback te geven, of door studenten onderling feedback te laten uitwisselen. Belangrijk is dat deze feedback concreet en toepasbaar is.

Voorbeeld: Een student krijgt na een schrijfopdracht niet alleen te horen wat goed ging, maar vooral waar verbetering mogelijk is en welke stappen daarvoor nodig zijn.

De rol van de docent

Docenten hebben een centrale rol in het begeleiden van formatief evalueren. Zij beslissen:

• Wanneer informatie over het leerproces nodig is
• Hoe deze informatie wordt verzameld
• Welke vervolgstappen gepast zijn

Het vraagt van docenten dat zij hun instructie afstemmen op wat studenten nodig hebben, bijvoorbeeld door extra uitleg te geven of studenten zelfstandig verder te laten werken.

Inzet van didactische middelen

Formatief evalueren is geen losstaande aanpak, maar vraagt om doordachte inzet van didactiek. Voorbeelden hiervan zijn:

• Activeren van voorkennis bij aanvang van een les
• Stellen van diagnostische vragen
• Werken met overzichtelijke leerplannen en visuele schema’s

Inbedden in het curriculum

Formatieve evaluatie werkt het beste als deze ingebed is in het bredere onderwijsprogramma. Dit vraagt om een samenhang tussen doelen, leeractiviteiten en toetsing. Een docent die helder heeft wat studenten aan het einde van een periode moeten kennen en kunnen, kan zijn onderwijs daarop afstemmen.

Voorbeeld: Studenten ontvangen aan het begin van een periode een overzicht van de thema’s, leerdoelen en bijbehorende opdrachten. Zo zien zij het grotere geheel en de samenhang.

Voorwaarden voor succes op schoolniveau

Een lerende cultuur

Scholen die formatief evalueren serieus nemen, werken aan een cultuur waarin collega’s samenwerken, van elkaar leren en samen onderwijs ontwerpen. Onderlinge consultatie en regelmatige uitwisseling van ervaringen maken onderdeel uit van deze cultuur.

Professionalisering en gezamenlijke visie

Het invoeren van formatieve evaluatie vraagt om afstemming binnen teams. Iedereen moet een gedeeld beeld hebben van wat het inhoudt. Scholing en ruimte voor eigen leerdoelen van docenten zijn hierbij helpend.

Voorbeeld: In een teamoverleg kiest elke docent een aspect van formatief evalueren waarin hij of zij zich wil verdiepen, met ondersteuning van collega’s en leidinggevenden.

Wat levert formatief evalueren op?

Hoewel de effecten lastig meetbaar zijn, wijst onderzoek op positieve ontwikkelingen:

• Studenten begrijpen beter wat zij moeten leren
• Eigenaarschap over het leerproces groeit
• Docenten stemmen hun instructie beter af op de groep
• De motivatie neemt toe, mede door succeservaringen

Voorwaarde is wel dat feedback begrijpelijk en bruikbaar is, en dat studenten tijd krijgen om hiermee aan de slag te gaan.

Tot slot

Formatief evalueren biedt docenten en studenten de mogelijkheid om samen het leerproces richting te geven. Het vraagt om doordachte lesvoorbereiding, heldere communicatie over doelen en het creëren van ruimte voor feedback en aanpassing. Wanneer deze aanpak wordt ingebed in het onderwijsprogramma en gedragen wordt door het hele team, ontstaat er ruimte voor leren dat verder gaat dan het behalen van een toets.