Waarom lijken sommige leerlingen zonder moeite nieuwe situaties op te zoeken, terwijl anderen eerst de kat uit de boom kijken? Waarom neemt de ene student direct het woord tijdens een groepsopdracht en blijft de ander liever op de achtergrond?

Vaak schrijven we dit toe aan persoonlijkheid.

De Amerikaanse ontwikkelingspsycholoog Jerome Kagan keek daar genuanceerder naar. Volgens hem begint ontwikkeling weliswaar met een bepaalde aanleg, maar wordt deze voortdurend beïnvloed door ervaringen, opvoeding, onderwijs en de sociale omgeving.

Daarmee zette Kagan zich af tegen het idee dat gedrag volledig vastligt of juist volledig wordt aangeleerd. Zijn werk laat zien dat leren en ontwikkelen ontstaan uit een voortdurende wisselwerking tussen mens en omgeving.

Juist daarom zijn zijn inzichten nog steeds relevant voor het onderwijs.

 

Wie was Jerome Kagan?

Jerome Kagan (1929–2021) was een Amerikaanse ontwikkelingspsycholoog en hoogleraar aan Harvard University. Hij werd wereldwijd bekend door zijn langdurige onderzoek naar temperament en de ontwikkeling van kinderen.

Waar veel onderzoekers zich richtten op intelligentie of leerprestaties, onderzocht Kagan waarom kinderen zo verschillend reageren op dezelfde situatie.

Zijn conclusie was opvallend.

Kinderen worden niet geboren als een blanco blad. Ze verschillen vanaf jonge leeftijd in de manier waarop zij prikkels verwerken, reageren op nieuwe situaties en omgaan met spanning.

Maar die verschillen bepalen niet definitief hoe iemand zich ontwikkelt.

Juist de omgeving speelt daarin een cruciale rol.

 

Temperament is geen bestemming

Het bekendste onderdeel van Kagans theorie is zijn onderzoek naar temperament.

Temperament verwijst naar aangeboren verschillen in hoe mensen reageren op de wereld om hen heen.

Sommige kinderen reageren nieuwsgierig op nieuwe situaties.

Andere kinderen zijn eerst afwachtend en observeren voordat zij in actie komen.

Kagan noemde deze groepen vaak geremde en ongeremde kinderen.

Belangrijk is dat hij hiermee geen labels wilde plakken.

Temperament is volgens Kagan een uitgangspunt, geen eindpunt.

Iemand met een geremd temperament kan zich uitstekend ontwikkelen tot een zelfverzekerde professional. Andersom kan een extravert kind later juist terughoudender worden.

De omgeving, ervaringen en begeleiding maken daarin een groot verschil.

 

Ontwikkeling ontstaat in interactie

Een belangrijk uitgangspunt van Jerome Kagan is dat ontwikkeling nooit losstaat van de omgeving.

Een leerling ontwikkelt zich niet alleen door aanleg.

Ook ouders, docenten, medestudenten en de cultuur waarin iemand opgroeit beïnvloeden hoe talenten zich ontwikkelen.

Dat betekent dat onderwijs veel meer is dan kennisoverdracht.

Iedere interactie tussen docent en deelnemer draagt bij aan de ontwikkeling van zelfvertrouwen, nieuwsgierigheid en leerbereidheid.

Voor docenten is dat een belangrijke boodschap.

Je hebt misschien geen invloed op iemands aangeboren temperament, maar wel op de omstandigheden waarin iemand leert.

 

Waarom dit belangrijk is voor het onderwijs

De theorie van Jerome Kagan helpt om met andere ogen naar verschillen tussen leerlingen te kijken.

In veel klassen worden actieve leerlingen al snel gezien als gemotiveerd, terwijl rustige leerlingen soms ten onrechte worden beschouwd als minder betrokken.

Volgens Kagan is dat een gevaarlijke conclusie.

Rustig gedrag zegt weinig over motivatie of leervermogen.

Een leerling die eerst observeert voordat hij deelneemt, leert misschien op een andere manier, maar leert niet minder.

Dat vraagt van docenten dat zij ruimte bieden aan verschillende manieren van deelnemen.

Niet iedere leerling hoeft immers op dezelfde manier zichtbaar te leren.

 

De docent als beïnvloeder van ontwikkeling

Kagan benadrukte dat docenten een veel grotere invloed hebben dan vaak wordt gedacht.

Niet doordat zij iemands persoonlijkheid veranderen, maar doordat zij leerervaringen creëren.

Een veilige leeromgeving kan een terughoudende leerling helpen om stap voor stap meer initiatief te nemen.

Constructieve feedback kan onzekerheid verminderen.

Succeservaringen vergroten het vertrouwen om nieuwe uitdagingen aan te gaan.

Onderwijs draait daarmee niet alleen om kennis, maar ook om het scheppen van omstandigheden waarin ontwikkeling mogelijk wordt.

 

Jerome Kagan in de zorg

Binnen zorgopleidingen zijn de inzichten van Kagan bijzonder herkenbaar.

Studenten verschillen sterk in hoe zij omgaan met stages, patiëntcontacten en complexe praktijksituaties.

De één durft direct zelfstandig een gesprek aan te gaan.

De ander kijkt liever eerst mee voordat hij zelf handelt.

Vanuit Kagans theorie is dat geen probleem.

Sterker nog, het laat zien dat leren voor iedereen een eigen tempo kent.

Een goede praktijkopleider kijkt daarom niet alleen naar prestaties, maar ook naar de ontwikkeling die iemand doormaakt.

 

Een kritische blik op labels

Een minder bekend onderdeel van Kagans werk is zijn kritiek op het snel categoriseren van mensen.

Hij waarschuwde ervoor om gedrag te snel te verklaren met etiketten of diagnoses.

Volgens Kagan is menselijk gedrag veel complexer.

Context, ervaringen, verwachtingen en relaties spelen allemaal een rol.

Voor het onderwijs betekent dit dat voorzichtigheid nodig is bij het trekken van conclusies over leerlingen.

Een stille leerling is niet automatisch onzeker.

Een drukke leerling is niet automatisch ongemotiveerd.

Goed onderwijs begint met nieuwsgierig kijken in plaats van snel oordelen.

 

De relatie met andere onderwijsdenkers

Hoewel Jerome Kagan vooral bekendstaat als ontwikkelingspsycholoog, sluiten zijn inzichten goed aan bij verschillende onderwijsdenkers.

Net als Lev Vygotsky ziet hij de omgeving als een belangrijke factor in ontwikkeling.

Met Albert Bandura deelt hij de overtuiging dat ervaringen en interacties gedrag beïnvloeden.

Zijn aandacht voor verschillen tussen leerlingen sluit bovendien goed aan bij Luc Stevens, die benadrukte hoe belangrijk relatie, competentie en autonomie zijn voor leren.

Waar Kagan zich onderscheidt, is zijn voortdurende aandacht voor de wisselwerking tussen biologische aanleg en omgevingsinvloeden.

Hij laat zien dat ontwikkeling nooit volledig vastligt, maar ook nooit volledig maakbaar is.

 

Waarom Jerome Kagan nog steeds relevant is

Onderwijs wordt steeds persoonlijker.

Docenten proberen beter aan te sluiten bij verschillen tussen leerlingen, werken adaptiever en besteden meer aandacht aan inclusie.

Juist daarom blijft Kagans werk actueel.

Zijn theorie herinnert ons eraan dat verschillen tussen leerlingen normaal zijn.

Niet iedereen leert op dezelfde manier, reageert hetzelfde op feedback of voelt zich direct veilig in nieuwe situaties.

Goed onderwijs houdt rekening met die verschillen zonder leerlingen vast te zetten in labels.

 

Conclusie

De theorie van Jerome Kagan laat zien dat ontwikkeling ontstaat uit de voortdurende wisselwerking tussen aanleg en omgeving. Temperament vormt een uitgangspunt, maar bepaalt nooit volledig hoe iemand zich ontwikkelt.

Voor docenten en opleiders betekent dit dat hun rol verder gaat dan kennis overdragen. Door een veilige leeromgeving te creëren, passende begeleiding te bieden en oog te hebben voor individuele verschillen, maken zij ontwikkeling mogelijk.

Juist daarin ligt de blijvende waarde van Kagans onderwijsvisie.

 

Veelgestelde vragen

Wat is de theorie van Jerome Kagan?

Jerome Kagan stelde dat ontwikkeling ontstaat door een wisselwerking tussen aangeboren temperament en de omgeving. Volgens hem beïnvloeden ervaringen, opvoeding en onderwijs hoe iemand zich ontwikkelt.

 

Waar staat Jerome Kagan vooral om bekend?

Kagan is vooral bekend vanwege zijn onderzoek naar temperament. Hij liet zien dat sommige kinderen van nature terughoudender of juist spontaner reageren op nieuwe situaties, zonder dat dit hun toekomstige ontwikkeling vastlegt.

 

Wat betekent de theorie van Jerome Kagan voor docenten?

Zijn theorie helpt docenten om verschillen tussen leerlingen beter te begrijpen. Niet iedere leerling reageert hetzelfde op nieuwe situaties of onderwijs. Door rekening te houden met deze verschillen ontstaat een leeromgeving waarin iedere deelnemer zich kan ontwikkelen.

 

Is temperament volgens Jerome Kagan aangeboren?

Ja, Kagan zag temperament als grotendeels aangeboren. Tegelijkertijd benadrukte hij dat temperament niet bepaalt hoe iemand zich uiteindelijk ontwikkelt. De omgeving en de ervaringen die iemand opdoet spelen daarbij een minstens zo belangrijke rol.