Veel mensen denken bij leren aan een klaslokaal.

Aan een docent voor de groep, een PowerPoint op het scherm en studenten die aantekeningen maken.

Maar denk eens aan een beginnende verpleegkundige die voor het eerst een complexe patiënt begeleidt. Of een stagiair die meeloopt met een ervaren collega. Vaak leert hij in een paar uur meer dan tijdens een hele ochtend theorie.

Niet omdat de theorie onbelangrijk is, maar omdat leren óók ontstaat in gesprekken, observaties, samenwerking en dagelijkse ervaringen.

Precies daar richtte de Zwitsers-Amerikaanse sociaalwetenschapper Etienne Wenger zich op. Zijn werk veranderde de manier waarop we naar leren kijken. Volgens Wenger is leren geen activiteit die uitsluitend plaatsvindt tijdens lessen of trainingen. Mensen leren voortdurend, simpelweg doordat zij deelnemen aan een gemeenschap waarin kennis, ervaringen en waarden worden gedeeld.

Zijn bekendste concept, de Community of Practice, is inmiddels wereldwijd een belangrijk uitgangspunt voor onderwijs, organisaties en zorginstellingen.

 

Wie is Etienne Wenger?

Etienne Wenger (1952) is een sociaal leertheoreticus die jarenlang onderzoek deed naar hoe professionals kennis ontwikkelen in de praktijk.

Samen met Jean Lave introduceerde hij begin jaren negentig het begrip Community of Practice. Daarmee lieten zij zien dat veel kennis niet ontstaat uit studieboeken, maar uit samenwerking tussen mensen die hetzelfde vak uitoefenen.

Hun werk betekende een verschuiving in het denken over leren.

Waar veel onderwijstheorieën zich richten op het individu, kijkt Wenger juist naar de gemeenschap waarin iemand leert.

Leren is volgens hem geen individuele prestatie, maar een sociaal proces.

 

De kern van Wenger: leren door deelname

Volgens Wenger leren mensen vooral doordat zij deelnemen aan een praktijk.

Dat klinkt eenvoudig, maar heeft grote gevolgen voor hoe we naar onderwijs kijken.

Wanneer een student verpleegkunde stage loopt, leert hij niet alleen verpleegtechnische handelingen.

Hij leert ook hoe collega’s met elkaar communiceren, hoe beslissingen worden genomen, hoe je omgaat met onzekerheid en welke normen binnen een team gelden.

Veel van die kennis staat nergens op papier.

Ze wordt overgedragen doordat mensen samenwerken.

Dat noemt Wenger participatie.

Leren ontstaat doordat iemand steeds actiever onderdeel wordt van een professionele gemeenschap.

 

Wat is een Community of Practice?

Een Community of Practice (CoP) is een groep mensen die een gezamenlijke interesse, beroep of uitdaging deelt en daarvan leert door regelmatig met elkaar samen te werken.

Dat hoeft geen formeel team te zijn.

Sterker nog, veel Communities of Practice ontstaan vanzelf.

Denk aan verpleegkundigen die tijdens een koffiepauze ervaringen uitwisselen. Of docenten die samen lesmateriaal ontwikkelen en bespreken wat goed werkt in de klas.

Volgens Wenger bestaat een Community of Practice uit drie onderdelen.

De eerste is een gezamenlijk domein. De leden delen een onderwerp waar zij zich mee bezighouden en waarvoor zij verantwoordelijkheid voelen.

Daarnaast is er de gemeenschap. Mensen ontmoeten elkaar, stellen vragen, delen ervaringen en helpen elkaar verder.

Tot slot is er de praktijk. Door samen te werken ontstaat gedeelde kennis, ontstaan routines en ontwikkelen professionals steeds betere manieren van werken.

Juist de combinatie van deze drie elementen maakt een Community of Practice krachtig.

 

Waarom informeel leren zo belangrijk is

Een opvallend inzicht van Wenger is dat een groot deel van wat professionals leren, nooit expliciet wordt uitgelegd.

Nieuwe collega’s kijken mee.

Ze luisteren.

Ze stellen vragen.

Ze observeren hoe ervaren collega’s handelen.

Langzaam gaan zij steeds meer taken zelfstandig uitvoeren.

Dat proces noemt Wenger legitimate peripheral participation.

Een beginner start aan de rand van de gemeenschap en groeit stap voor stap naar volwaardige deelname.

Dit gebeurt niet via een toets of lesboek, maar door ervaring op te doen binnen de praktijk.

Voor praktijkopleiders is dit een belangrijk inzicht.

Niet alles hoeft uitgelegd te worden. Soms is het juist waardevol om studenten mee te laten kijken, mee te laten denken en geleidelijk meer verantwoordelijkheid te geven.

 

Wat betekent de theorie van Wenger voor docenten?

Wanneer je de theorie van Wenger serieus neemt, verandert de rol van de docent.

De docent is niet langer alleen kennisoverdrager.

Hij creëert een leeromgeving waarin deelnemers samen leren, ervaringen uitwisselen en elkaar verder helpen.

Dat betekent niet dat theorie minder belangrijk wordt.

Integendeel.

Theorie krijgt juist meer betekenis wanneer deze wordt verbonden aan echte praktijksituaties en gesprekken tussen deelnemers.

Een goede docent organiseert daarom niet alleen instructie, maar ook ontmoeting.

 

Wenger in de zorg

Binnen zorgorganisaties is de theorie van Wenger dagelijks zichtbaar.

Nieuwe medewerkers leren niet alleen via scholingen, maar vooral door samen te werken met ervaren collega’s.

Tijdens overdrachten, intervisies, multidisciplinaire overleggen en gezamenlijke patiëntbesprekingen wordt voortdurend kennis gedeeld.

Juist daar ontstaat professionele ontwikkeling.

Voor werkbegeleiders betekent dit dat leren niet stopt na een instructie of vaardigheidstraining.

Iedere werkdag biedt nieuwe kansen om samen te reflecteren, ervaringen te bespreken en kennis verder te ontwikkelen.

Een sterke leercultuur ontstaat dan ook niet door meer cursussen aan te bieden, maar door samenwerking actief te stimuleren.

 

Leren is ook identiteit ontwikkelen

Een minder bekend, maar misschien wel het meest interessante onderdeel van Wenger’s theorie is dat leren niet alleen gaat over kennis.

Wanneer mensen deelnemen aan een Community of Practice ontwikkelen zij ook een professionele identiteit.

Een student verpleegkunde leert niet alleen hoe een infuus wordt ingebracht.

Hij leert ook wat het betekent om verpleegkundige te zijn.

Welke verantwoordelijkheid daarbij hoort.

Hoe collega’s met elkaar omgaan.

Welke waarden belangrijk zijn.

Leren verandert dus niet alleen wat iemand weet.

Het verandert ook wie iemand wordt.

Juist daarom heeft goed onderwijs zoveel invloed op professionele ontwikkeling.

 

De relatie met andere onderwijsdenkers

De theorie van Etienne Wenger sluit mooi aan bij verschillende onderwijsdenkers die inmiddels een vaste plaats hebben binnen de onderwijskunde.

Net als Lev Vygotsky ziet Wenger leren als een sociaal proces waarin interactie centraal staat. Waar Vygotsky vooral kijkt naar begeleiding binnen de zone van naaste ontwikkeling, richt Wenger zich op de gemeenschap waarin dat leren plaatsvindt.

Ook met Albert Bandura zijn duidelijke overeenkomsten zichtbaar. Bandura benadrukte dat mensen leren door observatie en imitatie. Wenger laat zien hoe die observaties plaatsvinden binnen professionele gemeenschappen.

Daarnaast sluit zijn werk aan bij John Dewey, die al vroeg stelde dat leren ontstaat door ervaring en actieve deelname aan de samenleving.

Wenger verbindt deze ideeën met de dagelijkse praktijk van organisaties en werkplekleren.

 

Waarom Wenger actueler is dan ooit

Steeds meer organisaties spreken over een lerende organisatie.

Ook in de zorg groeit de aandacht voor kennisdelen, interprofessioneel samenwerken en werkplekleren.

Daarmee worden de ideeën van Wenger steeds belangrijker.

Professionals hoeven niet langer alleen cursussen te volgen om zich te ontwikkelen.

Juist door samen te werken, ervaringen uit te wisselen en elkaar feedback te geven ontstaat duurzame ontwikkeling.

Dat maakt Wenger bijzonder actueel in een tijd waarin kennis zich razendsnel ontwikkelt.

 

Tot slot

De theorie van Etienne Wenger laat zien dat leren veel verder gaat dan het volgen van lessen of trainingen. Mensen ontwikkelen zich vooral doordat zij deelnemen aan een gemeenschap waarin kennis, ervaringen en waarden worden gedeeld.

Voor docenten, praktijkopleiders en werkbegeleiders betekent dit dat leren niet alleen draait om goede instructie, maar ook om het creëren van een omgeving waarin samenwerking vanzelfsprekend is.

Juist daar ontstaat de professionele ontwikkeling die nodig is om goed onderwijs én goede zorg mogelijk te maken.

 

Veelgestelde vragen

Wat is de theorie van Etienne Wenger?

Etienne Wenger stelt dat leren vooral een sociaal proces is. Mensen ontwikkelen kennis en vaardigheden doordat zij deelnemen aan een gemeenschap waarin ervaringen worden gedeeld en gezamenlijk wordt gewerkt aan een vak of beroep.

 

Wat is een Community of Practice?

Een Community of Practice is een groep mensen die een gezamenlijke expertise of interesse deelt en daarvan leert door regelmatig samen te werken. Het gaat niet alleen om kennis delen, maar ook om het ontwikkelen van gezamenlijke werkwijzen en een professionele identiteit.

 

Waarom is Wenger belangrijk voor het onderwijs?

Zijn theorie laat zien dat leren niet alleen plaatsvindt tijdens lessen. Ook samenwerking, gesprekken, observatie en gezamenlijke praktijkervaringen zijn krachtige bronnen van leren. Daardoor krijgt de rol van de docent een bredere betekenis.

 

Hoe pas je de theorie van Wenger toe in de zorg?

Binnen zorgorganisaties kan de theorie worden toegepast door werkplekleren, intervisie, multidisciplinair overleg en samenwerking tussen ervaren en beginnende professionals actief te stimuleren. Zo ontstaat een cultuur waarin leren onderdeel is van het dagelijkse werk.