Een verpleegkundige merkt tijdens een gesprek dat een patiënt onverwacht emotioneel reageert.

Een docent ziet halverwege een les dat de groep afhaakt.

Een praktijkopleider voelt tijdens een begeleidingsgesprek dat zijn feedback niet aankomt.

In zulke situaties is er geen tijd om eerst een boek open te slaan.

Toch nemen ervaren professionals vaak direct een andere beslissing. Ze passen hun aanpak aan terwijl de situatie zich nog ontwikkelt.

Volgens de Amerikaanse filosoof en organisatiekundige Donald Schön is dát precies waar professioneel vakmanschap zichtbaar wordt.

Goede professionals leren niet alleen ná een ervaring. Ze leren ook tijdens het handelen.

Die gedachte maakte Donald Schön wereldwijd bekend en heeft nog altijd grote invloed op onderwijs, coaching, zorg en professionele ontwikkeling.

 

Wie was Donald Schön?

Donald Schön (1930-1997) was een Amerikaanse filosoof, organisatiekundige en hoogleraar aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT).

Hij hield zich bezig met een vraag die verrassend actueel is:

Hoe leren professionals eigenlijk in de praktijk?

Volgens Schön is professioneel handelen veel complexer dan het simpelweg toepassen van theorie.

In de dagelijkse praktijk ontstaan voortdurend onverwachte situaties.

Juist daar blijkt of iemand in staat is om te observeren, na te denken, keuzes te maken en zijn handelen aan te passen.

Zijn bekendste boek The Reflective Practitioner uit 1983 behoort nog steeds tot de belangrijkste publicaties over professionele ontwikkeling.

 

De reflective practitioner

Het centrale begrip in Schöns werk is de reflective practitioner.

Dat is een professional die voortdurend nadenkt over zijn eigen handelen.

Niet alleen achteraf, maar ook tijdens het werk zelf.

Volgens Schön onderscheiden ervaren professionals zich niet doordat zij alle antwoorden kennen.

Zij onderscheiden zich doordat zij voortdurend blijven leren.

Ze stellen zichzelf vragen zoals:

“Waarom werkt deze aanpak niet?”

“Wat gebeurt hier eigenlijk?”

“Welke andere mogelijkheid heb ik?”

Door steeds opnieuw naar hun eigen handelen te kijken, ontwikkelen zij zich voortdurend verder.

 

Reflection in action: leren terwijl je bezig bent

Misschien wel Schöns bekendste bijdrage is het begrip reflection in action.

Hiermee bedoelt hij dat professionals tijdens een situatie nadenken over wat er gebeurt en hun handelen direct aanpassen.

Stel dat een docent merkt dat een uitleg niet aanslaat.

In plaats van de les af te maken zoals gepland, kiest hij ervoor om een praktijkvoorbeeld te gebruiken of een andere vraag te stellen.

Hij reflecteert terwijl hij lesgeeft.

Hetzelfde gebeurt in de zorg.

Een verpleegkundige merkt dat een patiënt anders reageert dan verwacht en past zijn communicatie onmiddellijk aan.

Dit vermogen om tijdens het handelen bewust keuzes te maken vormt volgens Schön de kern van professioneel vakmanschap.

 

Reflection on action: leren achteraf

Naast reflection in action beschrijft Schön ook reflection on action.

Dit is de vorm van reflecteren die de meeste mensen herkennen.

Na een les, een stage of een patiëntcontact kijk je terug.

Wat gebeurde er?

Waarom verliep het zo?

Wat zou je een volgende keer anders doen?

Door bewust terug te kijken ontstaan nieuwe inzichten die later weer gebruikt kunnen worden in vergelijkbare situaties.

Reflection on action vormt daarmee de basis voor voortdurende professionele groei.

 

Waarom reflectie meer is dan evalueren

Veel mensen denken bij reflecteren aan het invullen van een formulier of het beantwoorden van een aantal vragen.

Volgens Donald Schön is dat veel te beperkt.

Reflecteren betekent niet alleen terugkijken.

Het betekent onderzoeken waarom je bepaalde keuzes hebt gemaakt en welke aannames daaronder lagen.

Juist daardoor ontstaat diepgaand leren.

Reflectie gaat dus niet alleen over wat je deed.

Het gaat vooral over hoe je dacht.

 

Wat betekent de theorie van Schön voor docenten?

Voor docenten heeft Schön een belangrijke boodschap.

Goed onderwijs ontstaat niet doordat je één perfecte les ontwikkelt.

Het ontstaat doordat je voortdurend leert van wat er in de klas gebeurt.

Een docent die werkt volgens Schön stelt zichzelf regelmatig vragen.

Waarom werkte deze opdracht wel?

Waarom verloor ik de aandacht van de groep?

Waarom reageerde deze student zo?

Door dat soort vragen wordt lesgeven een voortdurend leerproces.

 

Donald Schön in de zorg

Binnen zorgopleidingen is de theorie van Schön bijna overal zichtbaar.

Studenten reflecteren na stages.

Verpleegkundigen bespreken casussen.

Artsen voeren complicatiebesprekingen.

Werkbegeleiders evalueren praktijkervaringen.

Al deze activiteiten hebben hetzelfde doel.

Niet alleen terugkijken op wat gebeurde, maar leren hoe toekomstige situaties beter kunnen worden aangepakt.

Juist daarom vormt Schöns theorie een belangrijk fundament onder werkplekleren en praktijkleren.

 

Reflectie vraagt om een veilige leeromgeving

Schön benadrukte dat reflecteren alleen mogelijk is wanneer mensen zich veilig voelen.

Wie bang is om fouten toe te geven, zal vooral proberen goed over te komen.

Wie zich veilig voelt, durft twijfels uit te spreken, alternatieven te onderzoeken en nieuwe dingen uit te proberen.

Daarom speelt de docent of praktijkopleider een belangrijke rol.

Niet door alle antwoorden te geven, maar door vragen te stellen die het denken stimuleren.

Een goede reflectie begint immers zelden met een advies.

Veel vaker begint zij met een nieuwsgierige vraag.

 

De relatie met andere onderwijsdenkers

Het werk van Donald Schön sluit aan bij verschillende onderwijsdenkers die een belangrijke plaats innemen binnen de moderne onderwijskunde.

Met David Kolb deelt hij de overtuiging dat ervaringen pas leerzaam worden wanneer er bewust op wordt gereflecteerd. Waar Kolb een leercyclus beschrijft, richt Schön zich vooral op de kwaliteit van die reflectie.

Ook Etienne Wenger ziet leren als iets dat plaatsvindt in de dagelijkse beroepspraktijk. Wenger legt de nadruk op samenwerking binnen een professionele gemeenschap, terwijl Schön laat zien hoe individuele professionals zich binnen die praktijk blijven ontwikkelen.

Daarnaast sluit zijn theorie aan bij John Dewey, die al vroeg stelde dat ervaring pas leidt tot leren wanneer deze kritisch wordt onderzocht.

Samen laten deze denkers zien dat professionele ontwikkeling niet begint in een leslokaal, maar in de dagelijkse praktijk.

 

Waarom Donald Schön nog steeds actueel is

De wereld verandert sneller dan ooit.

Nieuwe technologie, veranderende zorgvragen en steeds complexere onderwijssituaties maken dat professionals voortdurend moeten blijven leren.

Juist daarom blijft Schön relevant.

Zijn theorie laat zien dat professionele ontwikkeling niet afhankelijk is van losse cursussen.

De grootste leermomenten ontstaan vaak tijdens het werk zelf.

Mits professionals leren om bewust stil te staan bij hun eigen handelen.

 

Tot slot

Donald Schön veranderde de manier waarop we naar professionele ontwikkeling kijken. Hij liet zien dat leren niet alleen plaatsvindt tijdens opleidingen of trainingen, maar juist tijdens het handelen en de reflectie daarop.

Voor docenten, praktijkopleiders en zorgprofessionals betekent dit dat reflecteren geen verplicht onderdeel van een opleiding is, maar een essentieel onderdeel van goed vakmanschap.

Wie leert om bewust te kijken naar zijn eigen handelen, ontwikkelt zich niet alleen sneller, maar ook duurzamer.

 

Veelgestelde vragen

Wat is de theorie van Donald Schön?

Donald Schön stelde dat professionals zich ontwikkelen door voortdurend te reflecteren op hun eigen handelen. Hij onderscheidde reflection in action (reflecteren tijdens het handelen) en reflection on action (reflecteren achteraf).

 

Wat is reflection in action?

Reflection in action betekent dat een professional tijdens een situatie nadenkt over wat er gebeurt en zijn handelen direct aanpast. Hierdoor ontstaat leren op het moment zelf.

 

Wat is het verschil tussen reflection in action en reflection on action?

Reflection in action vindt plaats tijdens het handelen. Reflection on action gebeurt nadat een situatie is afgelopen. Beide vormen van reflectie versterken elkaar en dragen bij aan professionele ontwikkeling.

 

Waarom is Donald Schön belangrijk voor het onderwijs?

Zijn theorie laat zien dat docenten en opleiders niet alleen kennis overdragen, maar zichzelf ook voortdurend ontwikkelen door kritisch te kijken naar hun eigen handelen. Daardoor vormt reflectie een belangrijk onderdeel van goed onderwijs en praktijkleren.