Wat is zelfregulerend leren?

Zelfregulerend leren is een actief proces waarin studenten hun eigen leren aansturen. Ze stellen doelen, kiezen een aanpak, houden in de gaten of die aanpak werkt en sturen bij wanneer dat nodig is. Daarbij gaat het niet alleen om wat ze leren, maar ook om hoe ze leren, hoe gemotiveerd ze blijven en welk gedrag ze laten zien tijdens het leren.

Belangrijk is het onderscheid tussen zelfregulerend leren en zelfregulatie. Zelfregulerend leren is het bredere geheel: het combineert leren met bewust sturen op het eigen proces. Zelfregulatie is daar een onderdeel van en gaat over het monitoren en bijsturen van het leren, inclusief gedrag en emoties.

De vier aandachtsgebieden van zelfregulerend leren

Zelfregulerend leren speelt zich af in vier domeinen die elkaar beïnvloeden.

Cognitie: wat gebeurt er in het denken?

Cognitie gaat over mentale processen zoals begrijpen, onthouden en nieuwe informatie koppelen aan wat je al weet. Studenten gebruiken hierbij leerhandelingen zoals samenvatten, herhalen, oefenen en verbanden leggen. Dit domein gaat dus over de leerinhoud én hoe die inhoud verwerkt wordt.

Metacognitie: leren sturen door te plannen, volgen en terugkijken

Metacognitie is nadenken over het eigen leren. Studenten plannen vooraf, houden tijdens het werken bij of ze nog op koers liggen en kijken na afloop terug op resultaat en aanpak. Dit helpt hen om betere keuzes te maken bij een volgende taak: wat werkte, wat niet, en waarom?

Motivatie: willen starten en volhouden

Motivatie bepaalt of studenten hun kennis en vaardigheden ook echt inzetten. Denk aan verwachtingen (“dit kan ik leren”), taakwaarde (“waarom is dit nuttig voor mijn beroep?”) en zichzelf belonen na een behaald doel. In het beroepsonderwijs is de koppeling met praktijk en beroep vaak een belangrijk startpunt om motivatie te ondersteunen.

Gedrag: doen wat je van plan was

Gedrag gaat over uitvoeren: daadwerkelijk beginnen, doorwerken, tijd bewaken, afleiding beperken en een leerhandeling kiezen die past bij de taak. Ook keuzes rondom de leeromgeving horen hierbij, zoals op school werken, thuis leren, of samenwerken.

De cyclus van zelfregulerend leren

Zelfregulerend leren is geen losse vaardigheid, maar een terugkerende cyclus die bij iedere leertaak opnieuw start. In de praktijk kun je dit zien als drie fasen.

Voor het leren: plannen en doelen stellen

In de startfase bepalen studenten wat ze willen bereiken en hoe ze dat gaan aanpakken. Ze maken een plan: welke stappen, welke materialen, hoeveel tijd en welke leerhandelingen passen bij deze taak?

Een voorbeeld: “Ik wil dit hoofdstuk begrijpen. Ik lees eerst de kernbegrippen, maak daarna een korte samenvatting en controleer mezelf met oefenvragen.”

Tijdens het leren: monitoren en bijstellen

In deze fase volgen studenten hun voortgang: begrijpen ze wat ze doen, schiet het op, werkt de aanpak? Als het niet loopt, kiezen ze iets anders. Dit is vaak het moment waarop studenten hulp nodig hebben om signalen te herkennen (“ik snap het niet echt”) en daar passend op te reageren (“ik pak een voorbeeld, stel een vraag, of verander mijn aanpak”).

Een voorbeeld: “Samenvatten helpt nu niet; ik maak eerst flashcards en oefen met een klasgenoot.”

Na het leren: evalueren en reflecteren

Na afloop kijken studenten terug: hebben ze het doel gehaald, hoe verliep het proces, en wat nemen ze mee naar de volgende taak? Deze fase beïnvloedt direct het volgende leerdoel, omdat studenten op basis van hun ervaringen realistischer plannen en betere keuzes kunnen maken.

Een voorbeeld: “Ik snap de stof, maar ik begon te laat. Volgende keer plan ik twee korte leermomenten.”

Waarom het niet vanzelf gaat

Zelfregulerend leren ontstaat meestal niet automatisch. Veel studenten hebben ondersteuning nodig om te leren plannen, zichzelf te controleren en zinvolle reflectie te doen. Als we alleen sturen met sancties of beloningen (zoals extra punten of straf bij te laat inleveren), dan nemen docenten het leerproces over. Studenten leren dan vooral: “ik doe het voor de consequentie”, niet “ik stuur mijn leren omdat ik het doel wil halen”.

Aan de andere kant werkt het ook niet om studenten volledig los te laten met het idee dat ze het dan wel leren. Dan redden vooral studenten die deze vaardigheden al hebben of thuis steun krijgen, terwijl anderen afhaken of ‘overlevingsgedrag’ ontwikkelen (net genoeg doen om erdoor te komen).

De rol van de docent: van meebesturen naar loslaten

Docenten zijn in de praktijk vaak een co-regulator: ze sturen eerst mee, doen voor, stellen gerichte vragen en geven feedback, en bouwen die steun daarna af. Het doel is dat studenten steeds meer zelf kunnen plannen, monitoren en evalueren.

Wat docenten concreet kunnen doen per fase

In de planningsfase: maak doel en nut zichtbaar

Studenten reguleren beter als ze begrijpen waar het leerdoel voor dient. In het beroepsonderwijs helpt het om leerdoelen te verbinden aan beroepshandelingen en praktijksituaties. Maak ook de beginsituatie zichtbaar: wat weten studenten al, en wat is nog lastig?

In de uitvoeringsfase: voordoen, hardop denken, verwerken

Tijdens instructie kun je modelleren: laat zien hoe je een taak aanpakt en verwoord je denkstappen. Geef vervolgens ruimte voor verwerking, waarbij studenten tussendoor checken of ze het begrijpen. Korte checkvragen of reflectiepauzes helpen om monitoring normaal te maken.

In de evaluatiefase: terugkijken op inhoud én proces

Laat studenten niet alleen beoordelen of het antwoord klopt, maar ook hoe ze gewerkt hebben. Een rubric of korte evaluatievragen kunnen helpen: “Wat ging goed?”, “Waar liep je vast?”, “Welke aanpak kies je volgende keer?”

Feedback als rode draad

Feedback ondersteunt zelfregulerend leren in alle fasen: vooraf (verwachtingen en aanpak), tijdens het werken (bijsturen) en na afloop (reflectie en vervolgkeuzes). Zorg dat feedback niet alleen gaat over het eindproduct, maar ook over het leerproces.

Zelfbeoordeling: studenten helpen realistischer te kijken

Een belangrijk onderdeel binnen het cognitieve domein is zelfbeoordeling: studenten schatten in wat ze al beheersen en wat nog niet. Dat gaat regelmatig mis, bijvoorbeeld door overschatting. Docenten kunnen helpen door aanwijzingen te geven die studenten verbinden aan concrete signalen, zoals eerdere prestaties, taakmoeilijkheid en tijdsinvestering. Zo leren studenten betere keuzes maken: welke taak past nu, en wat is een logische volgende stap?

Motivatie, gedrag en context: kijk verder dan de taak

Soms ligt een probleem niet bij “begrijpen”, maar bij motivatie (“waarom zou ik dit doen?”), gedrag (uitstel, afleiding) of context (thuis geen rustige plek, onduidelijke verwachtingen). Door tijdens de cyclus vragen te stellen, kun je dit zichtbaar maken.

Voorbeelden van vragen die helpen

• Vooraf: “Wat is je doel voor vandaag?” “Wat maakt dit nuttig voor je beroep?”
• Tijdens: “Hoe weet je dat je het begrijpt?” “Wat doe je als je vastloopt?”
• Na afloop: “Wat werkte voor jou?” “Wat neem je mee naar de volgende opdracht?”

Tot slot

Zelfregulerend leren is een cyclisch proces waarin cognitie, metacognitie, motivatie en gedrag samenkomen. In het beroepsonderwijs vraagt dit om begeleiding die past bij de taak en bij de student: eerst samen sturen, daarna steeds meer ruimte geven. Zo groeit zelfstandigheid niet door druk of door loslaten, maar door gerichte oefening in realistische leercontexten.